[Tản mạn] tưởng tượng

Sau đợt quắn quéo vì Deadpool năm ngoái và Wonder Woman năm nay, mình khá trông chờ  Spiderman: Homecoming. Lúc xem xong, về nhà mở một fanmade trailer phim Spideypool tự dưng thấy buồn kinh khủng.

Từ nhỏ đến giờ, mình luôn thích những câu chuyện. Mình thích tưởng tượng. Thích những suy nghĩ vẩn vơ về một thế giới khác, về những khả năng siêu nhiên, về những mối tình trai tuyệt đẹp. Nhưng chả bao giờ được thấy một điều gì đó hiện thực hóa một tí nào cả. Phim superhero mà gay thì chắc chắn không có rồi, nếu có chắc chắn cũng làm không tốt. Những cặp đôi mình tưởng tượng gán ghép thì sẽ chẳng bao giờ có gì ngoài những fanart hay fanmade video cả.

Hai mươi lăm tuổi rồi, tưởng tượng cũng nhiều rồi, mọi thứ chỉ dừng lại ở đó thôi.

Nghe tin Yoochun sắp lấy vợ, không hiểu sao lại lôi fanfic cũ ra đọc. Thích nhất là tình cảm của Yoosu trong Lily of the Valley, Parallel, và Captured của Mắm Béo ngày xưa. Không hiểu sao lại thấy tình cảm đó đôi khi còn dễ thương hơn cả Yunjae.

Nhưng hiện thực thì không phải như thế. Junsu đã từng có bạn gái. Yoochun sắp lấy vợ. Ngay cả Yunjae cũng chẳng là cái méo gì cả. Jaejoong từng phát ngôn vô cùng thiếu não về chuyện phụ nữ mang thai. Yunho thì chắc là gay, nhưng có khi là bottom tìm người đè.

Thế giới tưởng tượng rộng lớn vô cùng, nghĩ được cái gì là nó sẽ thành như thế đấy. Nhưng thế giới ấy cũng nhỏ bé vô cùng. Một tiếng còi xe. Một tiếng chuông điện thoại. Một vài mẩu tin tức. Vậy là đủ để dập tắt trí tưởng tượng.

Nếu vẫn còn là một cậu bé trung học ngày xưa, chuyện tưởng tượng này cũng chả là vấn đề gì. Nhưng bây giờ, đi làm, buồn chuyện cơm áo gạo tiền, mới thấy ghét trí tưởng tượng của mình kinh khủng. Toàn nghĩ ra những thứ gì đâu, chẳng chịu nghĩ như một người lớn gì cả. Những chuyện vẩn vơ rồi sẽ không đi đến đâu, chả biết bắt đầu từ đâu và không hề biết kết thúc như thế nào. Vô bổ. Phí thời gian. Không bao giờ hiện thực hóa được.

Vậy mà vẫn cứ tưởng tượng.

Thế nên các em nào còn mài đũng quần trên ghế nhà trường, nếu có mơ thì hãy làm gì đó cụ thể về giấc mơ của mình. Em thích ghép phim Spideypool thì em nên học thêm về điện ảnh, biết đâu sau này lớn lên em trở thành đạo diễn thành công, em sẽ là người đầu tiên quay phim Marvel có nhân vật chính là gay thì sao?

Xin tặng thêm cho các em một động lực ở đây.

Đừng chỉ tưởng tượng thôi, vì sau khi đã qua một thời điểm nào đó trong cuộc đời, mọi thứ sẽ chỉ dừng lại ở chuyện tưởng tượng. Và tiếng còi xe kéo em trở về thực tại buồn biết bao nhiêu.

[Tản mạn] Giời mưa ở Huế

Mấy hôm nay nghe lại bài “Mưa trên phố Huế” do cô Hoàng Oanh hát, tôi chợt nhận ra mình đã thiếu sót thế nào khi bỏ quên đoạn tâm sự ở cuối video. Cô bảo cô thích mưa, thích nghe tiếng mưa rơi trên nón lá, rồi ngâm mấy câu trong bài “Giời mưa ở Huế” của Nguyễn Bính.

Nhờ cô mà tôi đọc lại bài “Giời mưa ở Huế” để càng phục ông Bính biết bao nhiêu. Những từ ngữ như “Cố nhân chẳng khóa buồng xuân lại/Vung vãi ân tình khắp đó đây” bây giờ không ai viết nổi nữa. Có viết ra rồi thiên hạ lại bảo ô hay, ân tình mà dùng từ “vung vãi” nghe khiếp quá. Thế nên tôi thích cách dùng từ của văn thơ thời 1930-1945, khi hương xưa vẫn còn nhưng các ông các bà lại dùng từ rất thoải mái, khoáng đạt mà lại bộc lộ hết nỗi niềm của mình thật tự nhiên.

Tự nhiên nên rung được nhiều sự đồng cảm. Đời tôi không giang hồ như ông Bính, nhưng khi đọc hai câu sau đây thì lại lặng cả người

Trôi dạt dám mong gì vấn vít
Sòng đời thua nhẵn cả thơ ngây

Phép so sánh sòng bài với sòng đời thì không nói làm gì, hay đấy nhưng hay thường thôi. Quan trọng là ông bảo mình thua cả thơ ngây kia. Chả bàn đến bạc tiền, tình yêu, danh vọng, hay thậm chí là sự bình yên. Cái thua lớn nhất trong đời là “thua nhẵn cả thơ ngây.”

Tôi đánh giá rất cao sự thơ ngây.

Thơ ngây không hẳn là một điều tốt, nhưng tôi thích hiểu nó theo nghĩa tốt. Không phải là khờ dại, mà chỉ là thơ ngây. Con người ta còn thơ ngây thì sẽ không để tâm làm chuyện xấu. Con người ta thơ ngây thì sẽ có niềm tin vào chính mình và mọi người chung quanh. Con người ta thơ ngây thì mới giữ được một khoảng cách vừa phải với cuộc đời, đủ gần để nhận thức ngọn cỏ lá cây, nhưng đủ xa để thấy nắng xuyên qua lá không chỉ là trời nắng và chiếc lá.

“Ngây thơ ở với đời người rất lâu, bởi rốt cùng người ta mỗi ngày chỉ có thể bớt ngây thơ đi một chút. Rồi lại có một đêm nào đấy, con nhớ đến ngày xưa, miệng cười không thật tròn vẹn nữa, nhưng nỗi buồn đó lại ngây thơ vô cùng. Giấc ngủ khi ấy đến rất mau, và lòng con sẽ lại an tĩnh.”

Tôi tin có nỗi buồn ngây thơ. Có khi buồn vì chiều mưa thôi. Đơn giản vì mưa. Hoặc chậu hoa mình trồng bị héo. Hoặc mình thiếu một nguyên liệu nấu món ăn mình muốn hôm nay.

Chứ mình không buồn vì tình yêu, buồn đến mức uống rượu mỗi đêm và khóc khi đi trên đường. Chứ mình không buồn vì công việc, cảm giác muốn rời bỏ tất cả để đi đâu đó thật xa. Chứ mình không buồn vì bản thân, mãi mãi không thể thoát ra cái vỏ chật hẹp để sống ngang bằng với mọi người.

Nhưng mà mình lại buồn vì giời mưa ở Huế, vì cuộc đời thật bị phóng to và đập vào mắt.

Thôi thì bây giờ, xin được cùng cô Hoàng Oanh mơ về một ngày mưa ở Huế, nghe tiếng mưa rơi trên nón lá và hát ngân nga một bài. Tôi ghét mưa lắm, nhưng nếu giời mưa ở Huế thì có lẽ sẽ thương.

Giời mưa ở Huế sao buồn thế! 
Cứ kéo dài ra đến mấy ngày 
Xa xôi ai nhớ mà thương nhớ? 
Mà nhớ mà thương đến thế này! 
Cố nhân chẳng khoá buồng xuân lại 
Vung vãi ân tình khắp đó đây 
Mưa chiều, nắng sớm, người ta bảo 
Cả đến ông giời cũng đổi thay!

[Tản mạn] Thanh

Thanh là âm thanh.

Âm thanh của hồn quê đất Bắc, âm thanh của buổi đầu nền tân nhạc Việt Nam, âm thanh của ái tình sướt mướt thuở chàng và nàng kéo dài đến buổi anh và em, âm thanh của tiếng khóc cười cho mệnh nước nổi trôi, âm thanh của Việt Nam thế kỷ hai mươi.

Giọng hát Thái Thanh chưa bao giờ là giọng hát tôi thích nhất. Giọng bà quá mùi, quá ướt, quá kịch. Thế nhưng, tôi tin chắc rằng tất cả những ai đã từng nghe giọng hát Thái Thanh đều phải kinh ngạc. Đến cả “giọng hát vàng ròng” Lệ Thu khi đi lưu diễn ở Nhật còn phải nói rằng “Nếu chị Thái Thanh có mặt ở đây và hát, mọi người sẽ cúi đầu khâm phục.”

Khâm phục là vì giọng hát bà quá điêu luyện và tình cảm. Trong thời buổi ở Việt Nam còn chưa có một trường dạy thanh nhạc nào, bà tự học bằng sách tiếng Pháp rồi lại kết hợp với kỹ thuật thanh nhạc phương Đông, tạo ra lối hát hàn lâm phương Tây mà vẫn đậm chất chèo. Người gì mà tài quá, hát nhạc Pháp bài “Dòng sông xanh” đã hay rồi mà lại còn có thể ngọt ngào với ái tình làng quê trong “Nụ tầm xuân” cho được.

Thực ra, bà Thái Thanh không phải là người tiên phong, cũng không phải là tài năng duy nhất. Cùng thời với bà còn có chị bà Thái Hằng hay bà Kim Tước cũng rất nổi bật, hay ngoài Bắc còn có NSND Thương Huyền chẳng hạn. Nhưng theo cảm nhận cá nhân của tôi, giọng hát Thái Thanh uyển chuyển và gần gũi nhất. Đó là giọng hát kết hợp nhuần nhuyễn Đông Tây, mượt mà không gượng ép, dù cách chọn cao độ và lối giả thanh khá giống với thế hệ cùng lứa thì cách phát âm lại tự nhiên, tròn rõ hơn rất nhiều.

Cá nhân tôi thích giọng nữ trầm và lạnh như Khánh Ly hay Thanh Lam hơn, nhưng có những bài rất cần màu giọng chói sáng mãnh liệt của Thái Thanh. Chẳng hạn như trường ca “Hòn vọng phu” của Lê Thương chỉ hùng tráng, bi ai nhất khi được trình bày với giọng hát vượt thời gian của bà. Hay như bài “Buồn tàn thu” của Văn Cao tuy được biết đến sau này qua giọng hát Ánh Tuyết thì vẫn không thể nào đủ bị luỵ như khi Thái Thanh hát được. Chỉ một câu đầu “ai lướt đi ngoài sương gió” là đã thấy rét trong lòng rồi.

Giọng hát Thái Thanh rất phù hợp với những bài tân nhạc buổi đầu của Phạm Duy và đặc biệt là Văn Cao. Cái thuở chàng và nàng, cái thuở vọng phu, cái thuở đan áo cho chồng, cái thuở giao thời vẫn còn man mác Kiều Vân, chưa có ai hát ra được bằng Thái Thanh. Nhạc Việt về sau đã chuyển mình, nói về tình cảm lứa đôi theo chiều hướng hiện đại hơn, cũng cần những giọng hát trẻ trung hơn, nhưng nếu muốn hoài cổ một tí thì giọng hát Thái Thanh chắc chắn là lựa chọn số một.

Thái Thanh hát rất tuyệt nhạc Phạm Duy cũng là vì trong giọng bà có chất xưa. Những ngôn từ giản dị, chân chất như “trèo lên cây bưởi hái hoa” hay “trèo lên cây bưởi khóc người rưng rưng” bây giờ không ai nghĩ đến mà viết ra được, viết rồi cũng chẳng có ai hát được. Tôi thích cách dùng từ thời Phạm Duy vì nó rất phóng khoáng mà vẫn ý nghĩa vô cùng. Người làm thơ, làm nhạc không sợ “làm đau” từ ngữ vì họ viết rất hồn nhiên. Dùng từ “hồn nhiên” này nhiều người sẽ bảo không phù hợp, nhưng sự sáng tạo ngôn từ một cách thoải mái, không bị sáo rỗng tôi không tìm được ở nhạc Việt sau này. Và giọng hát Thái Thanh vô cùng thích hợp với những ngôn từ hơi hơi xưa cũ đó.

Mọi người tôn bà là “Giọng hát vượt thời gian”, tôi thấy hoàn toàn xứng đáng. Cho đến nay, chưa có giọng hát nào tụ họp mọi yếu tố hào sảng, bi thương, sầu não, khoan thai, hùng tráng, thẹn thùng như thế. Qua thời gian, nền tân nhạc Việt Nam đã thay đổi rất nhiều, nhưng người trong nghề và nhiều khán giả vẫn luôn nhớ về bà như một tượng đài của nhạc Việt.

Bài cuối cùng trong chuỗi tản mạn về những ca sĩ Việt Nam, tôi xin được dành cho giọng hát Thái Thanh. Cho dù hiện nay bà đã không còn hát nữa, tôi tin chắc mình và nhiều người vẫn đôi khi mở lại nhạc Thái Thanh nghe để rồi thấy cảm phục và yêu quý.

Nói đến giọng hát Thái Thanh, không thể không nói đến bản tình ca đất nước hay nhất mà tôi từng biết do nhạc sĩ Phạm Duy sáng tác. Âm thanh của Việt Nam, của Lý Lê Trần, của máu sông Hồng và sông Cửu Long, sẽ không có một ai, dù là những giọng hát tuyệt vời như Mỹ Linh hay Nguyên Thảo, thay thế được.

Xin cảm ơn và chúc bà mạnh khỏe.

[Tản mạn] Thu

Tôi biết đến cô Lệ Thu nói riêng và các ca sĩ trước 1975 nói chung là nhờ mẹ. Mẹ bảo ngày xưa có cô Thái Thanh hát rất hay nhạc Phạm Duy, có cô Khánh Ly gắn liền với nhạc Trịnh Công Sơn, riêng cô Lệ Thu thì không gắn với một nhạc sĩ nào cả. Ấy thế mà mẹ thích nhất cô Lệ Thu. Tôi còn nhớ mẹ nằm võng, nghe “Kẻ ở – Mai chị về” của Cung Tiến hay “Xin còn gọi tên nhau” của Trường Sa, miệng lẩm nhẩm hát theo.

“Giọng hát vàng ròng” của cô Lệ Thu lúc còn trẻ thì khó có ai bằng được ở độ trữ tình dù cách hát không quá màu sắc. Có lẽ đây là giọng hát gần gũi nhất với các thế hệ sau này, vì dù cách phát âm nhả chữ vẫn mang đậm “hương xưa”, giọng hát Lệ Thu không quá mùi như Thái Thanh hay nặng nề như Khánh Ly. Vẻ đẹp của giọng hát Lệ Thu nằm ở những cao trào vang, sáng, mạnh mẽ và đầy nội lực.

Một điểm đặc biệt nữa là độ rung cuối câu  chữ. Cô rung nhiều, đều và rất rõ nhưng không tạo cảm giác khoe mẽ khiến người nghe “bội thực”. Độ rung đặc biệt này tăng thêm phần rực rỡ và trang trọng cho giọng hát, khi được sử dụng ở những nốt cao chói vói thì ánh chất “vàng ròng” rất rõ khiến người nghe thấy…sướng tai. Một ví dụ điển hình là trong bài “Tình khúc thứ nhất” của Vũ Thành An, cô hát hai chữ “giông bão” đẹp huy hoàng – ướt át nhưng rực lửa, uỷ mị nhưng đầy say mê. “Vàng” nhất của nhạc vàng chắc chỉ đến thế này mà thôi.

Tôi cũng thích cách phát âm nhả chữ của giọng hát Lệ Thu. Không cường điệu như Thái Thanh hay hờ hững như Khánh Ly, cô Lệ Thu phát âm chắc gọn từng con chữ, đĩnh đạc nhưng thoải mái và gần gũi. Sinh ra ở Hải Phòng (trước Vũ Thị Phượng đã có một người làm minh chứng cho con gái Hải Phòng phóng khoáng, mạnh mẽ trong cách ăn nói, hát hò nhé), trải qua thời thơ ấu ở Hà Đông, và thành danh ở Sài Gòn, cô nói và hát giọng Bắc chuẩn, dễ nghe và không tạo cảm giác chua gắt.

Dù không gắn tên tuổi mình với một nhạc sĩ nào, giọng hát Lệ Thu vẫn được khán giả và người trong nghề yêu mến. Những ai yêu quý “Hương xưa” của Cung Tiến, “Tình khúc thứ nhất” của Vũ Thành An, “Ngậm ngùi” của Phạm Duy, “Hạ Trắng” của Trịnh Công Sơn đều phải công nhận khó có giọng hát nào vượt qua giọng hát Lệ Thu ở những bài này. Riêng nhạc sĩ Phạm Duy còn yêu quý cô mà viết tặng bài “Nước mắt mùa thu”. “Giọng ca buồn bã vào trong đời úa” sinh ra là để khóc, “khóc cho cuộc tình”, “khóc thân phận mình” và hơn cả là “cho đời mất thần linh”. Có ai hát một từ “buồn bã” thôi mà khiến người nghe thấy tan nát cả trái tim cho tình yêu và cuộc đời như thế?

Nhắc đến cô Lệ Thu, tôi còn nhớ đến cặp song ca Lệ Thu – Khánh Ly tạo ra sức hút rất đặc biệt, gần giống như Thanh Lam – Hồng Nhung vậy. Nói vui bên lề một tí là có vài điểm tương đồng ở hai cặp đôi này, chẳng hạn như có một cô chị đầy đặn và một cô em gầy gò. Cô chị giọng mạnh hơn nhưng lại thường bè cho cô em. Giọng cô em hào sảng, vô tình lại rất hợp với nhạc Trịnh. Và đặc biệt, dù hai màu giọng khác nhau, khi quyện vào nhau lại hoà hợp không ngờ.

Chỉ tiếc là bây giờ, khi giọng hát Khánh Ly vẫn còn vang vọng khán phòng, giọng hát Lệ Thu đã khô cứng và đục nghẽn rất nhiều. Có lẽ thời gian vô tình không tha cho bất kỳ loại vàng nào, kể cả “vàng ròng” hay “vàng mười” thì cũng phải chịu thua. Thôi thì những ai đã nghe cô Lệ Thu hát lúc còn trẻ sẽ luôn giữ mãi trong lòng cảm xúc dạt dào khi cô tỏa sáng chói lói trong những tình khúc vàng vượt thời gian.

Xin chia sẻ một bài hát rất hay nhưng ít người biết của nhạc sĩ Phạm Duy được cô Lệ Thu trình bày rất thành công. Có một điều lạ là tôi thích nghe cô Lệ Thu hát về cái chết trong “Đừng bỏ em một mình” và đặc biệt là “Nếu một mai em sẽ qua đời”. Bài này có được Nguyên Thảo hát lại, nhưng tôi không thích chỗ chị Thảo sửa lời bài hát và hát “trông vời vợi”. Cô Lệ Thu hát đúng từ “vòi vói”; cao vòi vói mới lột tả được hết sự cuồng vĩ và bi tráng của tình yêu mà các thi sĩ, nhạc sĩ ngày xưa muốn lột tả. Người trẻ có thể gắn mắc “sến”, nhưng cách thể hiện này có một sự quyến rũ đặc biệt mà giọng hát Lệ Thu truyền tải vô cùng thành công.

Sến không ngần ngại, sống là để yêu, yêu đến chết được ngày mai – nỗi đau huy hoàng đẹp đẽ đó sẽ khó có ai lột tả được như Lệ Thu.

 

[Tản mạn] Ly

Lời đầu tiên, tôi xin lỗi cô Khánh Ly và các bạn, anh, chị, chú, bác yêu mến cô. Biết rằng để trống không một chữ “Ly” là thiếu kính trọng, nhưng tôi đã trót làm như thế với các bài tản mạn khác rồi. Thôi thì xin biện minh là tiêu đề có một chữ thực chất để chỉ ra tầm ảnh hưởng to lớn của cô. Có thể có nhiều nghệ sĩ tên Ly, nhưng nhắc đến một chữ “Ly” thôi thì không ai không nghĩ đến Khánh Ly – một trong những cái tên lớn nhất của nền tân nhạc Việt Nam.

Có ai yêu thích nhạc Trịnh mà không nghe Khánh Ly? Nhiều người cuồng tín nhạc Trịnh của Khánh Ly và Khánh Ly trong nhạc Trịnh. Giọng hát ma mị, liêu trai và pha mùi thuốc (nhiều người bảo là thuốc phiện, tôi “nhẹ đô” hơn nên nghĩ là thuốc lá) của cô Khánh Ly thổi tính âm rất vừa vặn vào nhạc Trịnh, rung lên sự đồng cảm sâu sắc trong nhiều thế hệ khán giả.

Có vài người bảo người Việt mình chán lắm, cứ thích nhạc ballad buồn, đặc biệt là buồn tình, gu thẩm mỹ trăm năm không đổi. Tôi đơn giản nghĩ ai thích nhạc nào thì nghe nhạc nấy. Anh còn trẻ khỏe, thích đi gym, thích nghe nhạc tươi sáng thì vẫn có rất nhiều nguồn cung rất chất lượng dành cho anh. Chị bị anh bỏ rơi, thích nhạc buồn não nề để khóc hằng đêm thì đã có Khánh Ly hát “tình yêu như trái phá con tim mù lòa…tình yêu như vết cháy trên da thịt người” cho chị.

Những câu chữ trách đời, oán tình, hờn người như thế chỉ có trong nhạc Trịnh của Khánh Ly. Người ta có thể lên án sự não nề có vẻ tuyệt vọng này, nhưng sự cực đoan lại vô tình kéo nhiều người vào giọng hát của cô. Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn chưa nghe giọng hát nào có nhiều âm tính một cách tự nhiên như thế. Ngay cả giọng hát Thanh Lam hay Thu Phương đầy rung cảm cũng cần phải vận dụng một vài “công phu” trong cách hát để diễn tả nỗi buồn. Nhưng chỉ có cô Khánh Ly hát như buông xuôi mà không thể buông xuôi.

Sự mộc mạc, bản năng trong giọng hát Khánh Ly không đồng nghĩa với việc cô không có kỹ thuật. Tôi không hiểu sao nhiều người bảo cô Khánh Ly không hát mà chỉ lợi dụng chất giọng có sẵn của mình để xướng âm. Tôi không học thanh nhạc, nhưng theo thiển ý của tôi, mục tiêu cơ bản của việc trau dồi kỹ thuật là để hát rõ, tròn, vang, sáng – điều mà giọng hát Khánh Ly đáp ứng rất đầy đủ. Cô phát âm tròn vành rõ chữ ngay cả khi lên cao hay xuống trầm. Âm vực cô đủ rộng để hát “Xin cho tôi” và “Ru ta ngậm ngùi” không chênh phô. Nốt trầm của cô không mờ, nốt cao của cô không chói hay yếu. Giọng hát nghe có vẻ mệt mỏi, nhưng đấy là màu giọng đặc trưng, chứ độ vang sáng thì không phải ai cũng có được. Làn hơi cô dù không dài bất tận như chị Hồng Nhung thì vẫn khá đầy đặn. Và đặc biệt, cô điều khiển độ ngân rung của mình khá tốt – độ rung nhẹ, không phô trương nhưng êm và tăng thêm sự âm u lạnh lẽo đã có sẵn trong âm sắc. Cần nói thêm là cô rung nhẹ nhưng nghe rõ là có rung và khá đều, không bị trầy hay mờ, điều mà tôi nghĩ là khó làm khi rung khép âm (ngược với lối rung mở âm của thế hệ Lam – Nhung – Linh – Hà). Kết hợp các yếu tố đó lại, tôi tin giọng hát Khánh Ly có kỹ thuật. Ít ra giọng cô vẫn theo một chuẩn mực chung, chứ nếu muốn tìm một giọng hát “xấu” không tả nổi và phá vỡ mọi định kiến về kỹ thuật thanh nhạc thì tôi đã đi nghe Billie Holiday rồi.

Thế nên, việc một người ca sĩ “ra vẻ” không dụng công nhiều trong cách hát không đồng nghĩa với việc người ca sĩ đó không có kỹ thuật. Cô Khánh Ly được trời phú cho chất giọng hút hồn là một chuyện, sự dụng công mà tưởng như không dụng công lại là một chuyện khác. Sau này, có nhiều người hát nhạc Trịnh cũng cố tình hát theo cách tối giản đó thôi, nhưng thiếu một nền tảng kỹ thuật cơ bản thì giọng hát của họ nghe sẽ non hoặc tệ hơn nữa là không thuận tai chút nào. Quan trọng hơn nữa, ít có giọng hát nào có chất nóng-trong-lạnh như cô Khánh Ly. Nghe qua thì thấy lạnh đấy, đặc biệt khi xuống trầm lại lạnh hơn, nhưng cái tình nồng nàn, da diết trong vỏ ngoài dửng dưng, buông thả mới chính là thứ “câu” hồn người nghe nhất.

Cũng nhờ cái tình đấy mà giọng hát Khánh Ly thành công không chỉ với nhạc Trịnh. Lẽ dĩ nhiên, một khi lựa chọn gắn liền tên tuổi mình với một người nhạc sĩ nào, cái bóng quá lớn của nhạc sĩ đó sẽ che khuất đi những cống hiến khác của người ca sĩ. Nhưng có ai thống thiết về một “Mùa thu chết”, chết đến nỗi máu nhuộm đỏ lá thu, như Khánh Ly? Có ai hát cho ra được một tình yêu chỉ hiện hữu ở mức tuyệt đối và cực đoan đến “rã nát tim đau” trong “Niệm khúc cuối”? Và có ai xa Hà Nội từ bé, tự nhận mình không biết hương thơm hoa sữa, mà có thể làm sống lại vẻ đẹp của “màu xanh thời gian” trong “Em ơi Hà Nội phố” của Phú Quang?

Tôi còn phục cô Khánh Ly ở chỗ giữ giọng khá tốt. Có mấy ai đến tuổi “thất thập cổ lai hy” mà vẫn hát được suốt một liveshow? Một giọng ca không được đào tạo ở trường lớp chính quy mà vẫn hát chắc từng con chữ ở tuổi bảy mươi là điều không hề dễ dàng. Dĩ nhiên, giọng cô đã bị tối đi nhiều, quãng giọng đã bị thu hẹp đáng kể, và làn hơi ngắn hơn so với thời tuổi trẻ, nhưng cô vẫn ít bị vỡ khi lên cao hay mờ khi xuống thấp.

Hơn năm thập kỷ ca hát, giọng hát Khánh Ly đã ảnh hưởng rất nhiều đến các lớp ca sĩ hát nhạc Trịnh nói riêng và tình ca trước 1975 nói chung. Khánh Ly hát không thể nói là có lửa, cũng không hẳn có tính nước, nhưng đó là một khoảnh đất lạnh với cây bàng tỏa bóng mát. Đất lạnh của Đà Lạt và cây bàng của Hà Nội. Nghe Khánh Ly là thấy hơi lạnh của hai vùng đất này quấn lấy tâm trí, giống như một đoạn trích trong “Biên niên ký mùa hè”, rằng:

“Người ta coi Đà Lạt và thu Hà Nội như hai nguồn cảm xúc vĩnh cửu cho những thứ sẽ trở nên tuyệt đối hay hoặc tuyệt đối dở. Không có những thứ tàm tạm hay và tàm tạm dở. Những mô hình tuyệt đối chỉ chấp nhận những hiệu quả tuyệt đối. Thu Hà Nội để sống và già. Đà Lạt để yêu và chết.”

Thật vậy. Có người nâng Khánh Ly lên tầm huyền thoại thì cũng có người chê trách cô rất nhiều. Thôi thì khen chê gì cũng được, nhưng khó có ai có thể phủ nhận tầm ảnh hưởng của “Nữ hoàng chân đất” từng một thời làm mưa làm gió với những ca khúc của Trịnh Công Sơn, góp phần tạo thành và củng cố một nét văn hoá cà phê Trịnh làm các ông tốn bao nhiêu thuốc lá và sức lực để chiêm nghiệm về tình, về người, và về đời. Có người bảo giọng hát Khánh Ly tác động mạnh mẽ đến người Việt vì giọng cô có chất xẩm vốn đã in sâu trong tiềm thức người mình. Kiến thức tôi non kém nên xin phép không luận bàn, chỉ biết rằng cho dù thời hoàng kim của cô đã đi qua, giọng hát Khánh Ly mãi mãi là tiêu biểu cho nỗi buồn thời đại, nỗi buồn của thế kỷ hai mươi, và nỗi buồn hữu hình trong tình yêu nhưng vô hình trong cuộc sống.

Xin được giới thiệu một khoảnh khắc rất đẹp của giọng hát Khánh Ly trong nhạc Trịnh ở quán Văn, một trong những sân khấu mộc nhất, khán giả mộc nhất, và ca sĩ thì lại càng quá mộc. Đơn giản như thế nhưng sức tải thì mãi mãi là to lớn vô cùng.